--> ( 1 ) . تلگراف حكومت كرمان به وزارت داخله ، اسناد ملى ايران 14 / 2 / 1300 ، شم ت 293005975 . ( 2 ) . تلگراف انجمن ملى ارامنه و انجمن زرتشتيان كرمان به رئيس الوزراء ، اسناد ملى ايران ، 17 / 2 / 1300 ، شم ت 293005975 . ( 3 ) . ميرزا يونس مشهور به ميرزا كوچك فرزند ميرزا بزرگ رشتى در سال 1259 ش در محله اوستا سراى رشت به دنيا آمد . تحصيلات مقدماتى را در مدرسه حاجى حسن رشت گذراند و بعد از چندى در جرگه طلاب مدرسه جامعه رشت شد . ميرزا كوچك همزمان با جنبش مشروطه‌خواهى در ايران مشروطه‌خواهه شد و در اين راه مجاهدت‌هاى فراوانى كرد . او در زمان بسيج قواى ملى رشت براى تصرف پايتخت ، فرماندهى يك‌دسته از جنگ‌آوران را به عهده گرفت و همراه ديگر مجاهدان در فتح تهران شركت جست . پس از فتح تهران هنگامى كه محمد على شاه مخلوع تركمن‌ها را تحريك كرد كه براى سرنگونى دولت مشروطه به تهران بيايند ، ميرزا كوچك خان داوطلبانه به گمش تپه رفت و در جنگى كه بين مجاهدين و شورشيان تركمن روى داد شركت كرد . پس از بازگشت به رشت به دستور كنسول روسيه ، از رشت به تهران تبعيد شد . در تهران نيز نتوانست با مجاهدين فاتح رابطه خوبى برقرار كند و در نتيجه چندى در انزوا و خلوت به‌سر برد . پس از چندى دو نفر از مبلغين دولت عثمانى به عنوان دعوت به اتحاد اسلام وارد تهران شدند و با دموكرات‌ها كه از دولت ابراز نارضايتى مىكردند ، وارد مذاكره شدند . ميرزا كوچك خان سخت شيفته نظريه اتحاد اسلام شد و با همين خيال به گيلان بازگشت . در جنگل مدتى مخفيانه زيست و عده‌اى را به دور خود جمع كرد . جنگلىها عموما آزاديخواهانى بودند كه مىپنداشتند نهضت مشروطه به هدف خود نرسيد و ناكام شد . ميرزا كوچك خان ضمن داشتن اعتقادات ملى مذهبى از همكارى با ساير گروهها و دسته‌ها ابايى نداشت به‌طورى كه در نهضت جنگل با كمونيست‌ها نيز همكارى كرد و در كنگره‌اى كه در سال 1299 ش ، تشكيل شد ، رسما مشى آينده نهضت جنگل را روش اجتماعيون و بر مبناى اصول سوسياليزم اعلام كرد . جنگلىها در ابتداى كار بارها با رشادت با قواى دولتى جنگيدند و با شكست و پيروزى آشنا شدند . چندبار هم با نيروهاى متجاوز روسيهء تزارى در گيلان جنگيدند . پس از انقلاب اكتبر 1917 روسيه و بازگشت نيروهاى روسى به كشور خود ، سيطره جنگلىها در سراسر شهرهاى گيلان تثبيت شد ولى اولين انشعاب در گروه جنگل با تسليم شدن حاج احمد كسمايى به دولت وثوق الدوله در 1337 ق ، به وقوع پيوست و انشعاب بعدى با تسليم شدن دكتر حشمت و شيخ عبد السلام عرب با 270 تن از يارانش به نيروهاى دولتى به وقوع پيوست ولى سرانجام قواى دولتى در تعقيب نيروهاى جنگلى موفق نشد و بعد از مدتى متاركه ، با مذاكرات صلحى كه بين نمايندگان دولت وثوق الدوله و ميرزا كوچك خان انجام گرفت اطلاعيه‌اى از طرف دولت مبنى بر متاركهء جنگ صادر شد . ميرزا كوچك خان در سال 1338 ق ، با ائتلاف نيروهاى ارتش سرخ دست به تشكيل شوراى انقلاب زد كه عهده‌دار رهبرى انقلاب سرخ در ايران بود . اعضاى اين شورا عبارت بودند از : ميرزا كوچك خان ، كاژانف فرمانده قواى شوروى در ايران ، كامران آقايف عضو حزب عدالت باكو ، احسان اللّه خان دوستدار ، گائوك آلمانى با نام ايرانى هوشنگ ، مير صالح مظفرزاده ، حسن آليانى ( معين الرعايا ) ، كارگاتيلى با نام ايرانى شاپور . واقعيت اين بود كه ميرزا كوچك خان با انديشه‌هاى ملى ، مذهبى و استقلال‌طلبانهء خود نمىتوانست خواسته‌هاى كمونيست‌هاى دوآتشه‌اى را كه از كرملين دستور مىگرفتند ، برآورد . او به مردم خود تكيه داشت و مداخله نيروهاى بيگانه را در امور داخلى جنبش مردود مىدانست ، البته به همكارى انقلابى با كمونيست‌ها معتقد بود . پس از كودتاى سرخ ، ميرزا كوچك خان دست به فعاليت ديپلماتيك زد و تلاش كرد كه با راه‌حل‌هاى سياسى قضيه را فيصله دهد ، اما راه به جايى نبرد . سرانجام مكاتبات سياسى ميرزا كوچك خان نيز سودى نبخشيد و سركردگان جنگلىها علىرغم دستور ميرزا مبنى بر عقب‌نشينى از مقابل قواى ارتش سرخ ، اين امر را عدم شجاعت فرض كردند و با قواى مهاجم به جنگ پرداختند . ولى پس از مدتى كه نامه‌هاى گلايه‌آميز بين ميرزا كوچك خان و احسان اللّه خان سركردهء كودتاچىهاى سرخ رد و بدل شد ، سرانجام با پادرميانى هيئت اعزامى دولت مشير الدوله ، كار جنگلىها با انقلابيون سرخ به آشتى كشيد و توافق كردند حيدر خان عمو اغلى براى نظارت بر عملكرد كميته انقلاب به گيلان بيايد و طولى نكشيد كه حيدر خان با يك كشتى اسلحه وارد ايران شد . پس از كودتاى سوم اسفند ، روتشتين سفير جديد شوروى در ايران ، مأمور شد كه قضيه جنگل را خاتمه دهد و از طرفى در همين زمان آتش اختلافات داخلى ، مجدا در ميان انقلابيون جنگل برافروخته شد . سران جنگل دشمنى با جناح مخالف را به درگيرى نظامى تبديل كردند و در 26 محرم 1340 به قصد ترور يا دستگيرى مخالفين مركز كميته انقلاب در ملاسرا را غافلگيرانه زير آتش گرفتند . عده‌اى كشته شدند ، خالو قربان گريخت و به رشت رفت و حيدر خان عمو اوغلى در جنگل دستگير و زندانى شد . واقعه ملاسرا يك جنگ هفت‌روزه را بين جنگلىها از يك‌سو و كردها و روس‌ها از سوى ديگر به دنبال داشت . جنگلىها به رشت رسيدند و از همه طرف بر روى سنگرهاى مخالفين فشار وارد كردند . خالو قربان كه عرصه را به خود تنگ ديد ، به نيروهاى دولتى كه در نزديكى رشت منتظر وقت مناسب براى حمله به انقلابيون بودند تسليم شد . به دنبال تسليم خالو قربان به قواى دولتى شهر رشت سقوط كرد و سردار سپه و اردوى جنگى او وارد رشت شد . پس از استقرار سردار سپه در رشت ، بين او و ميرزا كوچك خان نامه‌هايى مبادله شد كه بوى صلح مىداد . و سرانجام بين جنگلىها و قواى دولتى قرارداد آتش بس 48 ساعته امضا شد و قرار ملاقات سردار سپه و ميرزا كوچك خان نيز گذاشته شد . اما حادثه‌اى غيرمنتظره تمام رشته‌ها را پنبه كرد . آن حادثه اين بود كه فرماندهء نيروى قزاق مأمور جبهه ماسوله كه شيخ لنسكى نام داشت به علت عدم اطلاع از متاركه 48 ساعته جنگ ، با قواى خود به عدهء شصت نفرى جنگلىها به سركردگى ميرزا نعمت اللّه آليانى برخورد و بين طرفين زد و خورد سختى شد كه منجر به كشته شدن سه افسر قزاق و 15 نظامى ديگر شد . سردار سپه پس از شنيدن خبر اين درگيرى ، قضيه را حمل بر عدم صداقت جنگلىها كرد و مذاكرات صلح را متوقف و با نيروهايش به جنگل يورش برد . جبهه‌هاى جنگل يكى پس از ديگرى سقوط كرد . دسته‌دسته از ياران ميرزا كوچك خان به قواى دولتى تسليم شدند ، بطوريكه پس از چند روز جز افراد معدودى در اطراف ميرزا كسى باقى ماند . ميرزا به اتفاق گائوك آلمانى ( هوشنگ ) تلاش كردند از طريق گذر از كوههاى گيلان به خلخال رفته و به اعظم خانم فولادلو ، خواهر امير عشاير شاطرانلو پناهنده شوند ولى سرما و بوران شديد مهلتشان نداد و در گردنه گيلان در 11 آذر 1300 ش ، در اثر يخ‌زدگى جان به جان‌آفرين تسليم كردند . ( نامها و نامدارهاى گيلان ، ص 413 - 410 ؛ زندگينامه رجال و مشاهير ايران ، ج 5 ، ص 297 - 309 ؛ شرح حال رجال ايران ، ج 5 ، ص 182 - 184 ) . ( 4 ) . جنبش ميرزا كوچك خان بنابر گزارش‌هاى سفارت انگليس ، ص 2 . ( 5 ) . سلدوز نام يكى از توابع شهرستان اروميه و در جنوب‌شرقى اروميه واقع شده است و از شمال به دول و از جنوب و شرق به شهر ويران و لاهيجان و از عرب به حومهء اشنويه محدود شده است . ( 6 ) . جنبش ميرزا كوچك خان بنابر گزارش‌هاى سفارت انگليس ، ص 10